AI, deepfake và các hình thức giả danh ngày càng tinh vi đang khiến người dùng khó phân biệt tương tác hợp pháp với hành vi lừa đảo trên môi trường số. Niềm tin số đang trở thành yếu tố quan trọng đối với quá trình phát triển kinh tế số ASEAN, nhưng lừa đảo trực tuyến và gian lận đang tạo ra những rào cản đáng kể.
Hiệp hội Di động Toàn cầu (GSMA) vừa công bố hai báo cáo về niềm tin số và tình trạng lừa đảo tại ASEAN trong khuôn khổ Digital Trust Summit, diễn ra ngày 9/9 tại Kuala Lumpur, Malaysia.
Theo GSMA ASEAN Consumer Scam Report 2026, khoảng 45% các vụ lừa đảo được báo cáo tại Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore, Thái Lan và Việt Nam vẫn chưa được giải quyết.
Báo cáo cho thấy 8% người tiêu dùng được khảo sát cho biết từng là nạn nhân của lừa đảo trong 12 tháng qua. Trong số này, 68% chịu thiệt hại tài chính. Đáng chú ý, 82% không thu hồi được bất kỳ khoản tiền nào đã mất, trong khi chỉ 10% thu hồi được toàn bộ số tiền.
Những người từng là nạn nhân cũng có xu hướng thay đổi cách sử dụng dịch vụ số và thận trọng hơn với các cuộc gọi, tin nhắn hoặc hình thức liên lạc từ bên ngoài. Khả năng chuyển đổi tài khoản hoặc nhà cung cấp dịch vụ của nhóm này cao gấp đôi so với những người chưa từng bị lừa đảo.
AI mở rộng "đất diễn" cho kẻ lừa đảo
GSMA ghi nhận 96% người tiêu dùng lo ngại trở thành nạn nhân của lừa đảo hoặc tấn công mạng. Gần 9/10 người được khảo sát có thể nhận diện ít nhất một hình thức AI được sử dụng trong các vụ lừa đảo.
Ứng dụng nhắn tin hiện là kênh phổ biến nhất mà người tiêu dùng gặp phải lừa đảo, chiếm 41% tổng số vụ việc được báo cáo.
Các thủ đoạn cũng ngày càng phổ biến dưới dạng lừa đảo đầu tư, tiền điện tử, mua sắm trực tuyến và tuyển dụng việc làm. Nhiều hình thức trong số này khai thác tâm lý nạn nhân để họ chủ động chuyển tiền cho kẻ lừa đảo.
Bên cạnh đó, AI, deepfake, công nghệ sao chép giọng nói và giả danh trực tuyến đang khiến việc xác định một tương tác có hợp pháp hay không trở nên khó khăn hơn.
Theo GSMA, điều này khiến niềm tin số không còn chỉ phụ thuộc vào việc bảo vệ dữ liệu, mà còn liên quan đến khả năng xác minh danh tính, xác thực thông tin liên lạc và phát hiện rủi ro trước khi thiệt hại xảy ra.
Niềm tin số là nền tảng của kinh tế số ASEAN
Báo cáo thứ hai, Digital Nations 2026: Building Trusted Digital Ecosystems in ASEAN, cho rằng niềm tin đang trở thành nền tảng chiến lược đối với quá trình phát triển kinh tế số, AI, chính phủ số và các dịch vụ xuyên biên giới tại ASEAN.
GSMA xác định 4 yếu tố chính cấu thành hệ sinh thái niềm tin số gồm danh tính số; thông tin liên lạc; hạ tầng vững chắc và khả năng ứng phó; chia sẻ thông tin.
Danh tính số giúp xác minh cá nhân và tổ chức trên môi trường trực tuyến. Thông tin liên lạc tập trung vào khả năng xác định nguồn gốc và độ tin cậy của các tương tác. Trong khi đó, hạ tầng và khả năng ứng phó giúp các dịch vụ số duy trì hoạt động an toàn trước sự cố và tấn công mạng.
Yếu tố cuối cùng là chia sẻ thông tin, nhằm giúp các bên trong hệ sinh thái có thể phối hợp, nhận diện rủi ro và ứng phó hiệu quả hơn.
Ông Julian Gorman, Giám đốc Khu vực châu Á - Thái Bình Dương của GSMA, cho rằng việc mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ số là chưa đủ. Người dùng cần có niềm tin rằng các dịch vụ này an toàn, đáng tin cậy và được vận hành có trách nhiệm.
GSMA kêu gọi chính phủ, cơ quan quản lý, nhà mạng, nền tảng số, tổ chức tài chính và các bên liên quan tăng cường phối hợp trong xác minh danh tính, xác thực thông tin liên lạc và ngăn chặn gian lận.
Nhà mạng đóng vai trò lớn hơn trong chống gian lận
Theo báo cáo Digital Nations 2026, các nhà mạng di động đang dần mở rộng vai trò từ cung cấp kết nối sang tham gia xây dựng hệ sinh thái số đáng tin cậy.
Các nhà mạng có thể đóng góp vào nhiều lớp bảo vệ, từ xác minh danh tính, cung cấp dịch vụ xác thực đến bảo đảm an ninh mạng, phòng chống gian lận và chia sẻ thông tin.
GSMA cho rằng hợp tác xuyên biên giới giữa các quốc gia ASEAN có thể giúp chia sẻ kinh nghiệm, nâng cao khả năng ứng phó với các hình thức gian lận mới và củng cố niềm tin của người dân, doanh nghiệp vào quá trình chuyển đổi số.
Digital Trust Summit diễn ra ngày 9-10/9 tại Kuala Lumpur, quy tụ đại diện chính phủ, doanh nghiệp và các tổ chức quốc tế để thảo luận về xây dựng hệ sinh thái số an toàn, có khả năng chống chịu và bao trùm hơn.
Phúc Nguyễn
